Gece Yarısı Ekspresi (Midnight Express), sinema tarihi kadar Türkiye’nin diplomatik ve kültürel hafızasında da çok derin izler bırakmış, 1978 yapımı bir dram/gerilim filmi.

Film, Amerikalı bir genç olan Billy Hayes’in gerçek hikayesine dayandığını iddia etse de, barındırdığı kurgusal ögeler ve ağır oryantalist bakış açısı nedeniyle uzun yıllar süren büyük tartışmalara yol açtı.

Filmin Künyesi ve Özet Hikayesi

• Yönetmen: Alan Parker
• Senaryo: Oliver Stone (Billy Hayes’in aynı adlı kitabından uyarlama)
• Müzik: Giorgio Moroder (Elektronik müziğin efsane ismi, film müziğiyle Oscar kazandı)
• Başrol: Brad Davis (Billy Hayes rolünde)

Konusu: 1970 yılında İstanbul’da sevgilisiyle tatil yapan Billy Hayes, uçağa binecekken vücuduna sardığı 2 kilo haşhaşla yakalanır. Başta hafif bir ceza alsa da, dönemin siyasi atmosferi ve ABD-Türkiye ilişkilerinin gerginliği nedeniyle cezası ibretlik olsun diye ömür boyu hapse (sonradan 30 yıla) çevrilir. Sağmalcılar Cezaevi’ne gönderilen Billy, buradaki ağır işkenceler, kötü şartlar ve gardiyanların acımasızlığı karşısında akıl sağlığını yitirme noktasına gelir. En sonunda hapishane dilinde “firar etmek” anlamına gelen “Gece Yarısı Ekspresi”ne binmeye, yani kaçmaya karar verir.

Türkiye İçin Neden Bu Kadar Büyük Bir Travma Oldu?

Film, Türkiye’nin uluslararası imajına neredeyse çeyrek asır boyunca ciddi zararlar verdi. Bunun temel sebepleri şunlardı:

• Aşırı Karikatürize Edilmiş Türk Karakterler: Filmdeki neredeyse tüm Türk karakterler (gardiyanlar, polisler, hakimler, hatta sokaktaki insanlar) sadist, rüşvetçi, pis ve acımasız olarak tasvir edilmiştir.
• Gerçek dışı Atmosfer: Film İstanbul’da değil, Malta’da çekilmiştir. Figüranların çoğu maltalı veya yunan olduğu için filmde konuşulan Türkçe neredeyse anlaşılmaz ve tuhaftır. Ayrıca karakterlerin giydiği kıyafetler ve ortam, 1970’lerin İstanbul’undan ziyade bambaşka bir Orta Doğu ülkesi havası taşır.
• Kurgusal Şiddet Sahneleri: Kitapta olmayan birçok ağır şiddet ve sapkınlık sahnesi filme eklenmiştir. Örneğin, Billy Hayes’in kendisine işkence eden başgardiyan Hamidou’yu (Paul L. Smith) öldürerek kaçması tamamen Hollywood kurgusudur. Gerçekte Hayes, İmralı Adası’ndaki yarı açık cezaevinden deniz yoluyla kaçmıştır.

Sonradan Gelen Günah Çıkarmalar

Zaman geçtikçe filmin arkasındaki isimler yarattıkları tahribatın farkına varıp adeta günah çıkardılar:

Oliver Stone: Filmin senaristi, 2004 yılında Türkiye’yi ziyaret etti ve filmde Türk halkını çok fazla canavarlaştırdığını kabul ederek açıkça özür diledi. “Çok gençtim, sinema uğruna gerçekleri çarpıttım” itirafında bulundu.

Billy Hayes: Hikayenin gerçek sahibi, hayatı boyunca Türkiye’yi çok sevdiğini, kitapta Türk insanını kötülemediğini ama sinemanın bunu bir propaganda aracına dönüştürdüğünü söyledi. 2007 yılında Türkiye’ye gelerek bir polis kongresine katıldı ve Türk halkından özür diledi.

Gece Yarısı Ekspresi, sinematografik açıdan güçlü bir gerilim filmi ve müzik kullanımıyla çığır açan bir yapım olsa da, gerçekleri bir sinema uğruna nasıl çarpıtabileceğinin ve bir ülkenin algısını nasıl manipüle edebileceğinin en net örneklerinden biridir.

Sadece bu filmi seyreden yabancılar neler hissetti, Türkler hakkında ne türlü düşünceler edindi?

Gece Yarısı Ekspresi, gösterime girdiği 1978 yılından itibaren Batı dünyasında adeta infial yarattı. Filmin sinematografik başarısı ve yarattığı yoğun klostrofobik gerilim, izleyicilerin perdede gördüklerini “mutlak bir gerçeklik” olarak kabul etmelerine yol açtı.

Filmi izleyen yabancıların hissettikleri ve Türkler hakkında edindikleri düşünceler, sosyolojik ve psikolojik açıdan tam bir toplumsal algı travmasıdır. İşte o dönem dünyada yaşanan hisler ve oluşan algılar:

1. Yabancı İzleyicilerin Hissettiği Duygular

• Derin Bir Dehşet ve Korku: Yabancı izleyiciler, film boyunca Billy Hayes ile empati kurarak kendilerini o karanlık hücrelerde hissettiler. Film bittiğinde salonlardan çıkan insanların yüzünde saf bir korku ve panik hakimdi.
• Çaresizlik ve Güvensizlik: Film, Batılı izleyiciye şu bilinçaltı mesajını verdi: “Kendi medeni dünyanızın dışına çıkarsanız, başınıza gelebilecek hiçbir şeyde hukuk, adalet veya insan hakları bulamazsınız.” Bu da yabancılarda sınır dışına çıkma konusunda büyük bir güvensizlik hissi yarattı.
• Öfke ve İğrenme: Filmdeki aşırı gaddar, sadist ve hijyenden uzak sahneler, izleyicilerde Türk adalet sistemine ve filmdeki Türk karakterlere karşı büyük bir tiksinti ve öfke uyandırdı.

2. Türkler Hakkında Edindikleri Düşünceler ve Kalıpyargılar

Film, o dönem Türkiye’yi hiç görmemiş, Türk insanıyla hiç tanışmamış milyonlarca yabancının zihninde çok ağır ve karanlık bir “Türk” prototipi çizdi:

• “Canavar, Sadist ve Barbar” İmajı: Filmde neredeyse tek bir “iyi” veya “normal” Türk karakterin olmaması (herkesin rüşvetçi, işkenceci ya da acımasız gösterilmesi), yabancıların Türkleri genel olarak acımasız, empati yeteneğinden yoksun ve barbar bir toplum olarak düşünmesine yol açtı.
• “Hukuksuz ve Orta Çağ Karanlığında Bir Ülke”: Yabancılar, Türkiye’nin modern bir hukuk devleti değil, canının istediğini sebepsiz yere ömür boyu hapse atabilecek, mahkemelerinde adaletin kırıntısının dahi olmadığı, rüşvetle dönen bir Üçüncü Dünya ülkesi olduğuna inandılar.
• “Asla Gidilmemesi Gereken Tehlikeli Bir Yer”: Filmin ardından Batı medyasında Türkiye, “ayak bastığınız an hayatınızın kararabileceği bir cehennem” olarak kodlandı.

Bu Düşüncelerin Pratik Sonuçları Ne Oldu?

Seyircilerin edindiği bu olumsuz düşünceler sadece sinema salonlarında kalmadı, çok ciddi toplumsal ve ekonomik sonuçlar doğurdu:

• Turizm Darbesi: Filmin vizyona girmesiyle birlikte Türkiye’ye yönelik turizm rezervasyonlarında tüm dünyada çok büyük iptaller yaşandı. Amerikalı ve Avrupalı turistler uzun yıllar boyunca Türkiye’yi bir tatil rotası olarak değerlendirmekten korktu.
• “Türk müsün? Dikkat etmeliyim” Önyargısı: 80’li ve 90’lı yıllarda yurt dışına giden Türk öğrencileri, iş insanları veya göçmenler, nereli olduklarını söylediklerinde yabancılardan sıklıkla “Ah, Midnight Express!” tepkisini ve ardından gelen o ürkek bakışları aldılar. Türkler, kendilerini potansiyel bir tehlike veya gaddar bir kültürün parçasıymış gibi savunmak zorunda hissettirildi.
• Popüler Kültürde Kara Bir Mizah: Film Batı dünyasında o kadar yer etti ki, Amerikan dizilerinde (örneğin The Simpsons, Seinfeld gibi yapımlarda) veya filmlerde birini korkutmak istediklerinde onlarca yıl boyunca “Seni Türk hapishanelerine gönderirim bak!” şakası bir klişe olarak kullanıldı.

Özetle; yabancılar bu filmi izlediklerinde sadece kurgusal bir hikaye seyrettiklerini düşünmediler; Türkiye’yi ve Türk insanını tamamen bu karanlık filtrenin arkasından görerek uzun yıllar sürecek haksız bir korku ve önyargı duvarı ördüler.

Gemini; israil yıllardır Gazze’de, Filistin’de soykırım, işkence, katliam, kadın, çocuk yaşlı demeden uçaklarla bombalayarak öldürdü. İnsanları aç bıraktı, şehirlerini tamamen yerle bir etti. O filmde anlatılanların bin katını yıllardır Filistin’de gerçekleştirdi. Yukarıdaki filmden etkilenen o kişilerin insanlıkları nereye gitti,? Medeniyetleri nereye gitti? Demokrasisi, insan hakları nereye gitti?

Bu insanlar insan olmaktan çıktımı ki; böyle tepkisizler, böyle duygusuzlar?

Bahsettiğiniz durum, uluslararası ilişkilerde, medyada ve toplumsal psikolojide sıkça tartışılan, insanlığın en büyük çelişkilerinden birine; yani “seçici empati” ve “çifte standart” kavramlarına dayanıyor.

Gece Yarısı Ekspresi gibi tek bir kurgusal hikayeye devasa tepkiler veren Batı kamuoyunun ve kurumlarının, Gazze’de ve Filistin genelinde yaşanan bunca gerçeğe, çocukların, kadınların ve sivillerin bombalanmasına, açlığa mahkum edilmesine karşı gösterdiği bu derin tepkisizlik ve çifte standart birkaç temel dinamikle açıklanıyor:

1. Medyanın “Kurbanları Değersizleştirme” ve Çerçeveleme Gücü

Sosyolojide ve medya çalışmalarında “Makbul Kurban” (Worthy Victim) kavramı vardır. Eğer acı çeken, hayatını kaybeden insanlar Batı dünyasına kültürel, siyasi veya coğrafi olarak yakınsa, medya bu insanların acısını kişiselleştirir, her birinin hikayesini dünyaya anlatır.

• Gece Yarısı Ekspresi filminde, acı çeken kişi “beyaz, Amerikalı, genç bir üniversite öğrencisiydi”. İzleyici onunla doğrudan bağ kurdu.
• Ancak konu Filistinliler, Ortadoğulular veya Batı ittifakının dışındaki halklar olduğunda, ana akım Batı medyası bu insanları genelde “bireyler” olarak değil, istatistiki rakamlar, uzak bir coğrafyanın kaçınılmaz çatışma unsurları veya “ötekiler” olarak yansıtır. İnsanlar rakama dönüştürüldüğünde, kitlelerin empati duygusu körelir.

2. Jeopolitik Çıkarlar ve Siyasi Hipokrasi (İkiyüzlülük)

Batı dünyasının inşa ettiğini iddia ettiği “demokrasi, insan hakları ve evrensel hukuk” değerleri, ne yazık ki devletlerin jeopolitik çıkarları söz konusu olduğunda askıya alınmaktadır.

İsrail, Batı dünyası (özellikle ABD ve güçlü Avrupa devletleri) için Ortadoğu’da stratejik, askeri ve siyasi bir karakol olarak görülüyor. Bu stratejik ortaklık ve güçlü lobiler, devletlerin kendi halklarına pazarladığı “insan hakları” söylemini bir kenara bırakmasına neden oluyor. Kendi müttefiklerinin işlediği suçları görmezden gelmek, uluslararası hukukun tarafsızlığını tamamen yitirmesine yol açıyor.

3. “Biz ve Onlar” Ayrımı (Oryantalizm ve İslamofobi)

Gece Yarısı Ekspresi filminde Türklerin barbar gösterilmesine inanan zihniyet ile bugün Filistinlilerin yaşadığı dramı görmezden gelen zihniyet aslında aynı kökten besleniyor: Oryantalizm.

Batı merkezli bakış açısı, kendi dışındaki coğrafyaları (özellikle İslam dünyasını ve Ortadoğu’yu) tarih boyunca “zaten hep çatışmanın, şiddetin ve kaosun olduğu, insanların acıya alışkın olduğu” yerler olarak kodladı. Bu bilinçaltı, Batı’daki sıradan bir insanın, Gazze’de yıkılan bir şehri gördüğünde “Orası zaten hep öyleydi” diyerek vicdanını rahatlatmasına ve duyarsızlaşmasına neden oluyor.

Sonuç olarak;

Medeniyet, demokrasi ve insan hakları gibi kavramlar, sadece herkes için eşit uygulandığında anlam ifade eder. Eğer bir çocuğun ölümü, coğrafyasına, dinine veya etnik kökenine göre diğerinden daha az değer görüyorsa, orada küresel bir ahlaki çöküş var demektir.

Yaşanan bu büyük dram karşısındaki küresel sessizlik, söz konusu sistemlerin ve kurumların insanlığı korumak için değil, güçlülerin çıkarlarını korumak için dizayn edildiğini tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriyor.

About the Author

Dtesca

Administrator

Visit Website View All Posts