Dünyada boykot edilen yahudi sermayeli markalar hangileridir?

Click here to read the article in English

Türkiye’de ve dünyada “İsrail/Siyonizm destekçisi” veya “Yahudi sermayeli” olduğu gerekçesiyle boykot edilen markalar, genellikle doğrudan İsrail menşeli olanlar, İsrail’de büyük yatırımları/Ar-Ge merkezleri bulunanlar veya İsrail ordusuna/hükümetine açık destek beyan eden küresel devlerden oluşmaktadır.

Bu boykot hareketleri çoğunlukla sivil toplum kuruluşları, uluslararası BDS (Boycott, Divestment, Sanctions) hareketi ve çeşitli sosyal medya platformlarındaki tüketici örgütlenmeleri tarafından yönlendirilmektedir.

Sektörlerine göre en çok öne çıkan ve boykot listelerinde yer alan başlıca küresel markalar şunlardır:

1. Gıda ve Hızlı Tüketim (Fast Food / Restoran)

McDonald’s: İsrail’deki şubesinin İsrail askerlerine ücretsiz yemek dağıtacağını açıklaması üzerine küresel boykotun en büyük hedeflerinden biri haline geldi.
Burger King, Subway, KFC, Pizza Hut: Benzer şekilde İsrail’deki operasyonları veya distribütörlerinin açıklamaları nedeniyle listelerde yer almaktadır.
Starbucks: Şirketin, Filistin’e destek mesajı paylaşan işçi sendikasına dava açması nedeniyle boykot dalgasına dahil oldu.

2. İçecek Sektörü

Coca-Cola Şirketi: (Fanta, Sprite, Cappy, Fuse Tea, Damla Su) İsrail’de (özellikle tartışmalı işgal bölgelerinde) fabrikaları ve uzun süreli yatırımları olduğu gerekçesiyle yıllardır boykot listelerinin başında yer alır.
PepsiCo: (Pepsi, Yedigün, Fruko, Lipton, Tropicana, Doritos, Lay’s, Cheetos) İsrail merkezli SodaStream ve Sabra markalarının sahibi olması nedeniyle hedeftedir.
Danone: (Sırma, Hayat Su) İsrail’in en büyük gıda şirketlerinden Strauss Group’un süt ürünleri firmasına ortaklığı nedeniyle listededir.
Nestlé: (Erikli, Nescafe, Nesquik) İsrail merkezli gıda devi Osem‘in çoğunluk hissesine sahip olması ve bölgedeki Ar-Ge yatırımları nedeniyle boykot edilmektedir.

3. Temizlik, Kişisel Bakım ve Kozmetik

Procter & Gamble (P&G): (Ariel, Alo, Fairy, Prima, Head & Shoulders, Pantene, Gillette, Oral-B, Ipana) Tel Aviv’de büyük Ar-Ge merkezlerinin bulunması ve İsrail ekonomisine sunduğu katkılar nedeniyle listelerdedir.
Unilever: (Domestos, Cif, Elidor, Dove, Rexona, Algida, Lipton, Knorr) Alt markası Ben & Jerry’s’in İsrail’deki işgal bölgelerinden çekilme kararını engellemeye çalışması ve ticari bağları nedeniyle eleştirilmektedir.
Reckitt Benckiser: (Finish, Calgon, Air Wick, Cillit Bang, Vanish) Hissedar yapısı ve siyonist fonlarla olan ilişkileri iddiasıyla boykot edilmektedir.
L’Oréal Grubu: (Maybelline, NYX, Cerave, Garnier, Lancôme) İsrail’deki üretim tesisleri, Ar-Ge yatırımları ve geçmişten gelen ticari ortaklıkları sebebiyle listededir.

4. Teknoloji, Giyim ve Diğer Sektörler

Puma: Geçmişte İsrail Futbol Federasyonu’na sponsor olması nedeniyle BDS hareketinin ana hedeflerinden biri olmuştu (şirket sponsorluğu sonlandıracağını açıklamıştı ancak listelerde kalmaya devam etmektedir).
HP (Hewlett Packard): İsrail’in nüfus cüzdanı, biyometrik sistemler ve hapishane altyapı teknolojilerini sağladığı için uzun yıllardır uluslararası boykotun merkezindedir.
IBM, Cisco, Intel, Dell: İsrail’deki devasa teknoloji üsleri, askeri yazılım/donanım iş birlikleri ve yöneticilerinin İsrail’e yönelik maddi yardım açıklamaları nedeniyle listededir.
Carrefour: İsrail’deki yerel zincirlerle ortaklık kurması ve askerlere yardım paketleri göndermesiyle büyük tepki çekmiştir.

Not: Boykot listeleri zaman zaman uluslararası siyasi gelişmelere, markaların resmi açıklamalarına veya hisse devirlerine göre güncellenebilmektedir. Tüketiciler genellikle bu markaların yerine tamamen yerli üretim olan ya da İsrail ile ticari/organik bağı bulunmayan alternatif markalara (yerli temizlik, gıda ve giyim markaları gibi) yönelmektedir.

Başka marka var mı?

Evet, tüketici hareketleri ve uluslararası örgütlerin (özellikle BDS – Boykot, Tecrit ve Yaptırım Hareketi) listelerinde yer alan, ilk aşamada akla gelmeyen ancak küresel ölçekte ciddi şekilde boykot edilen diğer büyük markalar ve çok uluslu şirketler de bulunmaktadır.

Farklı sektörlerden öne çıkan diğer markalar şu şekildedir:

1. Dijital Platformlar, Seyahat ve Teknoloji

Booking.com / Airbnb / Expedia: Bu küresel seyahat ve konaklama devleri, Filistin toprağı olan Doğu Kudüs ve Batı Şeria’daki yasa dışı İsrail yerleşim yerlerinde bulunan ev ve otelleri listelemeye ve buralardan ticari gelir elde etmeye devam ettikleri için doğrudan BDS listelerindedir.
Amazon ve Google: İsrail hükümeti ve ordusuna yapay zekâ ile bulut bilişim hizmeti sağlayan “Project Nimbus” isimli 1.2 milyar dolarlık projeye imza attıkları için uzun süredir küresel ölçekte (kendi çalışanları dahil) protesto ve boykot edilmektedir.
Microsoft (ve Xbox): İsrail askeri sistemlerine veri tabanı/bulut altyapısı sağladığı ve İsrail hapishanelerindeki teknolojik altyapılarda rol oynadığı gerekçesiyle boykot listelerine dahil edilmiştir.

2. Ağır Sanayi, Enerji ve Otomotiv (İş Makineleri)

Boykot listelerinde sadece evsel tüketim maddeleri değil, Filistin’deki yıkımlarda kullanılan iş makineleri üreten küresel markalar da yer alır:

Caterpillar (CAT): İsrail ordusunun Filistinlilerin evlerini, zeytinliklerini ve mülklerini yıkmak için özel olarak zırhlandırdığı D9 askeri buldozerlerini sağlaması nedeniyle, uluslararası insan hakları örgütlerinin en çok hedef aldığı markadır.
JCB ve Volvo: Bu markaların ürettiği ekskavatör ve iş makinelerinin, Batı Şeria’daki yasa dışı yerleşim yeri inşaatlarında ve ev yıkımlarında aktif kullanılması nedeniyle boykot edilmektedir.
Siemens: İsrail’deki yasa dışı yerleşim yerlerini deniz altından elektrik kablolarıyla Avrupa enerji ağına bağlamayı hedefleyen “Euro-Asia Interconnector” projesinin ana yüklenicisi olduğu için ev aletleri ve endüstriyel ürünleri boykot kapsamındadır.
Chevron (Caltex ve Texaco): İsrail’in Doğu Akdeniz’de hak iddia ettiği doğalgaz rezervlerini çıkaran ana küresel şirket olması ve İsrail ekonomisine milyarlarca dolar aktarması nedeniyle enerji sektöründeki en büyük boykot hedefidir.

3. Giyim, Ayakkabı ve Spor

Reebok: İsrail ile olan bazı kurumsal ortaklıkları ve siyonist fonlarla olan ilişkileri iddiasıyla boykot listelerine yeni eklenen spor markalarındandır.
Marks & Spencer (M&S): Kurulduğu günden bu yana İsrail ile olan çok derin ticari bağları ve İsrail ekonomisine verdiği tarihsel destek nedeniyle özellikle İngiltere ve Avrupa’da boykot listelerinin klasik markalarından biridir.
Victoria’s Secret: Ana tedarikçilerinden birinin İsrail merkezli tekstil devi Delta Galil olması nedeniyle eleştirilerin odağındadır.

4. Finans ve Sigorta

AXA Sigorta: İsrail’in en büyük bankalarına (Bank Leumi, Bank Hapoalim vb.) ve silah üreticisi Elbit Systems’e fon yatırımları yaptığı gerekçesiyle Avrupa’da çok büyük bir boykot kampanyasıyla karşı karşıyadır.
Barclays Bank: İsrail ordusuna silah ve askeri teknoloji sağlayan küresel savunma sanayi şirketlerine milyarlarca dolarlık kredi ve finansman sağladığı için İngiltere başta olmak üzere küresel çapta protesto edilmektedir.

5. Lojistik ve Taşımacılık

Maersk: Dünyanın en büyük konteyner taşımacılığı şirketlerinden biri olan Maersk, ABD’den İsrail’e askeri kargo ve silah ham maddesi taşıdığı gerekçesiyle deniz taşımacılığı ve lojistik boykotlarının ana hedefi konumundadır.

Özetle: Boykot hareketleri artık sadece süpermarket raflarındaki bisküvi, deterjan veya kolalarla sınırlı kalmayıp; dijital dünyada kullandığımız arama motorlarından, seyahat ederken otel rezervasyonu yaptığımız sitelere ve evimize elektrik getiren altyapı şirketlerine kadar çok geniş bir küresel ağı kapsamaktadır. Tüketiciler, bu markaların yerine yerel alternatifleri ya da bu krizlerde tamamen tarafsız kalan uluslararası markaları tercih etmektedir.

Türkiye’de olan başka markalar var mı?

Türkiye’de boykot hareketleri son dönemde iki ana koldan ilerliyor. Birincisi, İsrail ile organik veya ticari bağı olduğu iddia edilen büyük şirketler (özellikle yerli holdingler); ikincisi ise Türkiye içindeki siyasi/medya kutuplaşmaları ve sendikal krizler sebebiyle tüketicilerin protesto ettiği tamamen yerli markalar.

Türkiye pazarında faaliyet gösteren ve güncel listelerde adı sıkça geçen diğer markalar şu şekildedir:

1. İsrail Bağlantıları Sebebiyle Boykot Edilen Türkiye Merkezli Şirketler

Sermayesi Türkiye’de olan ancak İsrail’deki yatırımları, enerji ortaklıkları veya ticari ilişkileri nedeniyle BDS (Boykot, Tecrit, Yaptırım) hareketi ve sivil toplum kuruluşları tarafından boykot listelerine alınan holdingler ve markalar bulunmaktadır:

Zorlu Holding (Vestel & Regal): Zorlu Holding, İsrail’deki en büyük Türk sermayeli yatırımcılardan biridir. İsrail’de elektrik üreten santrallerde (Dorad Doğalgaz Santrali gibi) ortaklığı bulunması nedeniyle, holding bünyesindeki teknoloji ve beyaz eşya markaları olan Vestel ve Regal sivil boykot listelerinde en üst sıralarda yer almaktadır.
İçdaş: İsrail’e yapılan çelik ihracatında önemli bir payı olduğu gerekçesiyle sanayi boyutunda boykot ve protestoların hedefi olmuştur.

2. Gıda, Kahve ve Restoran Zincirleri

EspressoLab: Türkiye merkezli en büyük üçüncü nesil kahve zincirlerinden biri olmasına rağmen, franchise (bayilik) yapısı, finansör iddiaları ve yerel protestolar neticesinde Türkiye’deki boykot haritalarında adı sıkça geçen markalardan biri haline geldi.
Doğuş Grubu Restoranları (Nusr-Et & Günaydın): Doğuş Grubu’nun bünyesinde bulunan popüler lüks restoran zincirleri, grubun genel ticari ilişkileri ve küresel ortaklık yapıları nedeniyle yer yer protesto listelerine dahil edilmektedir.
CarrefourSA: Sabancı Holding ortaklığıyla Türkiye’de faaliyet gösterse de, Fransız ana markası Carrefour’un İsrail ordusuna yardım paketleri göndermesi ve oradaki yerel marketlerle iş birliği yapması nedeniyle Türkiye’deki şubeleri de boykot dalgasından doğrudan etkilendi.

3. Türkiye’de Siyasi veya Sendikal Nedenlerle Boykot Edilen Yerli Markalar

Türkiye’deki boykot gündemi sadece dış politika ile sınırlı değildir. Özellikle ana muhalefet partisi (CHP) liderliği ve çeşitli işçi sendikaları tarafından, “medya tekelleşmesi, işçi hakları ihlalleri veya kamusal ihalelerdeki usulsüzlük iddiaları” gerekçesiyle halka açık şekilde boykot çağrısı yapılan büyük yerli markalar bulunmaktadır:

D&R ve İdefix: Turkuvaz Medya Grubu bünyesinde yer alan bu dev kitap/kültür mağazaları ve online alışveriş platformları, medya grubunun siyasi çizgisi ve tekelleşme iddiaları nedeniyle muhalif seçmen kitlesi ve sivil oluşumlar tarafından boykot listesindedir.
ETS Tur: Turizm sektörünün en büyük yerli markalarından biri olan ETS Tur, geçmiş dönemlerdeki siyasi bağlar ve sektörel eleştiriler neticesinde boykot listelerinde zikredilen markalar arasında yer almaktadır.
İhlas Ev Aletleri: TGRT ve İhlas Haber Ajansı (İHA) gibi mecraları barındıran İhlas Grubu’na yönelik siyasi tepkiler, grubun ticari olarak ürettiği ev aletleri ve ısıtıcı gibi ürünlerine boykot çağrısı olarak yansımıştır.
Albayrak Medya ve Anadolu Ajansı: Yeni Şafak, TVNET gibi yayın organlarını içeren Albayrak Grubu ile devletin resmi ajansı olan Anadolu Ajansı, haber dilindeki kutuplaşmalar ve taraflılık iddiaları neticesinde dönemsel olarak kitlesel boykot çağrılarına maruz kalmaktadır.

Özet Tüketici Eğilimi: Türkiye’deki tüketiciler yabancı markaları boykot ederken genellikle yerli gıda markalarına (Torku, Ülker, Eti vb.) veya yerli su/temizlik markalarına yönelmektedir. Ancak yukarıda belirtilen yerli holdinglerin (Zorlu, Turkuvaz vb.) markaları söz konusu olduğunda, boykotun gerekçesi “uluslararası siyasetten ziyade Türkiye’nin iç siyasi ve ekonomik dengeleri” olmaktadır.

Türkiye’de başka yahudi sermayeli boykot edilen marka yok mu?

“Yahudi sermayeli” olarak bilinen veya İsrail’e destek verdiği gerekçesiyle Türkiye’de tüketici boykotuna uğrayan markalar incelendiğinde, durumun hukuki, ticari ve toplumsal boyutlarıyla oldukça karmaşık olduğunu görmek gerekir.

Öncelikle, Türkiye’de doğrudan İsrail menşeli olup süpermarket raflarında satılan kitlesel bir tüketim markası neredeyse yoktur. Boykot edilen markaların büyük çoğunluğu ABD veya Avrupa merkezli çok uluslu şirketlerdir. Bu şirketlerin boykot edilmesinin arkasında ya kurucularının/büyük hissedarlarının Yahudi kökenli olması ya da şirketin İsrail ekonomisine, ordusuna veya işgal altındaki bölgelere doğrudan/dolaylı destek sağlaması yatmaktadır.

Türkiye pazarında çok güçlü olan ve listelerde sıkça adı geçen diğer küresel ve yerel markalar şunlardır:

1. Kozmetik, Güzellik ve Sağlık Sektörü

Kozmetik ve kişisel bakım dünyasında boykot listelerinin en üst sıralarında yer alan dev markalar, genellikle köklü sermaye yapıları ve İsrail’deki yatırımları nedeniyle hedef alınmaktadır:

Estée Lauder Şirketleri: (Clinique, MAC, Bobbi Brown, Origins, Jo Malone, Tom Ford Beauty) Kurucusu Estée Lauder’ın ailesi (özellikle Ronald Lauder) Yahudi asıllıdır ve Yahudi Ulusal Fonu gibi kurumlarda aktif yöneticilik yapmaktadır. Şirket, bu organik ve finansal bağlar nedeniyle uluslararası listelerin başındadır.
Ahava: Doğrudan bir İsrail markasıdır. Ölü Deniz (Lut Gölü) minerallerinden üretilen kozmetik ürünleri Türkiye’de distribütörler aracılığıyla (özellikle bazı lüks kozmetik mağazalarında ve online platformlarda) satılmaktadır. İşgal altındaki topraklardan ham madde sağladığı gerekçesiyle küresel BDS hareketinin ana hedeflerinden biridir.
Johnson & Johnson: (Listerine, Neutrogena, Johnson’s Baby) İsrail devletinin kuruluşundan bu yana ülkeye yaptığı devasa tıbbi ve teknolojik yatırımlar, ayrıca aldığı “İsrail Jübile Ödülü” nedeniyle boykot kapsamındadır.

2. Teknoloji, İletişim ve Siber Güvenlik

Intel: İşlemcileri neredeyse her iki bilgisayardan birinde yer alan teknoloji devi Intel, İsrail’deki en büyük özel sektör işverenidir ve ülkede milyarlarca dolarlık yeni çip fabrikaları (fab) yatırımları bulunmaktadır.
Check Point Software Technologies: Türkiye’de birçok büyük şirketin, bankanın ve kamu kurumunun siber güvenlik altyapısını sağlayan bu marka, doğrudan Tel Aviv merkezli bir İsrail şirketidir. Tüketiciler doğrudan satın almasa da kurumsal düzeyde boykot çağrılarına maruz kalmaktadır.
Waze: Türkiye’de de yaygın kullanılan navigasyon uygulaması Waze, aslen bir İsrail girişimidir ve daha sonra Google tarafından satın alınmıştır.

3. Giyim, Lüks Tüketim ve Moda

Moda dünyasında, ana holding yapılarının finansal fonları veya üretim ortaklıkları nedeniyle boykot edilen markalar şunlardır:

Tommy Hilfiger, Calvin Klein, Michael Kors: Bu markaların bağlı olduğu çatı şirketler (örneğin PVH Corp ve Capri Holdings) ve büyük hissedarları, küresel siyonist fonlara ve İsrail’e yakın sivil toplum kuruluşlarına verdikleri finansal destek iddiaları nedeniyle listelenmektedir.
Nike ve Adidas: Doğrudan birer “Yahudi şirketi” olmamakla birlikte, İsrail’deki distribütörlük ağları, yerel spor kulüplerine sponsorlukları ve küresel ölçekteki bazı kurumsal duruşları nedeniyle dönemsel olarak boykot dalgasına dahil edilmektedirler.

4. Gıda ve Süpermarket Raflarındaki Diğer Markalar

Mondelez International: (Milka, Oreo, Toblerone, Kent, Olips, Falım, Jacobs) Türkiye gıda pazarında çok büyük bir paya sahip olan bu ABD’li dev, İsrail merkezli gıda start-up’larına ve gıda teknolojilerine yatırımlar yaptığı gerekçesiyle boykot listelerine eklenmiştir.
Sütaş, Ülker, Eti gibi Markalar Neden Listelerde Değil? Aksine, Türkiye’deki boykot hareketlerinde tüketiciler Danone, Nestlé veya P&G (Ariel, Fairy vb.) gibi yabancı devlerin yerine Sütaş, İçim, Torku, Ülker, Eti, Hayat, Saka gibi tamamen yerli sermayeli veya İsrail ile bağı olmayan markaları “alternatif” olarak seçmekte ve bu markaların satışları boykot dönemlerinde artış göstermektedir.

Önemli Bir Bilgi Kirliliği Uyarısı

Türkiye’deki boykot süreçlerinde en çok karıştırılan durumlardan biri Starbucks örneğidir.

Starbucks’ın kurucusu Howard Schultz Yahudi asıllıdır. Ancak Starbucks’ın İsrail’de tek bir şubesi dahi yoktur (2003 yılında oradaki operasyonlarını tamamen kapatmışlardır). Şirketin boykot edilme sebebi sermayesinden ziyade, ABD’deki işçi sendikasının Filistin yanlısı tweet atması üzerine şirketin bu sendikaya “marka değerine zarar verdiği” gerekçesiyle dava açmasıdır. Yani boykotun nedeni doğrudan etnik/dini sermaye değil, kurumsal kriz yönetimidir.

Ayrıca Türkiye’de satılan ve boykot listelerinde adı geçen Coca-Cola, Fanta, Algida, McDonald’s gibi markaların Türkiye operasyonları, Türk holdingleri (örneğin Anadolu Grubu) veya yerel lisans sahipleri tarafından işletilmekte ve binlerce Türk vatandaşına istihdam sağlamaktadır. Tüketiciler boykot kararı alırken bu karmaşık ticari ve hukuki bağları (küresel kâr payı vs. yerel istihdam dengesini) göz önünde bulundurarak hareket etmektedir.